InfoHub Logo

Қазақстандағы жекеменшік мектептердің мемлекет қаржысын жымқырғаны анықталды. Бұл мәселе тек жеке мектептерге ғана қатысты ма, әлде жүйелік проблема ма? Осыны Tengrinews.kz тілшісі анықтап көрді.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Мектептерге жан басына шаққандағы қаржыландыру

2020 жылы Қазақстандағы барлық мектеп жан басына шаққандағы қаржыландыру жүйесіне көшірілді. Бұл дегеніміз, бюджеттен қаржы мекемеге емес, әр оқушыға бөлінеді. Оқушы мектеп ауыстырса, ақшасы да онымен бірге ауысады. Бұл жүйе әділ болады деп жоспарланған.

Жүйе оқу, интернет, жөндеу жұмыстарына кететін шығындарды өтеп, ата-аналардан ақша жинауды тоқтатуы тиіс еді. Өйткені, «балаға шаққандағы жаңа норматив барынша есептелген» болатын.

«Мемлекеттік мектептердегі пилоттық жобалардың тәжірибесі көрсеткендей, олар пайдада, ақшалары профицит. (...) Жекеменшік мектептерде мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастыру мүмкіндігі бекітілген. Бұл бизнеске жаңа орта білім беру мекемелерін салуға серпін бере алады», - деген еді 2018 жылы Білім вице-министрі Бибігүл Асылова.

Шынында да, бүгінде елімізде 890 осындай мектеп бар. Бірақ, қымбат жекеменшік мектептердің өзі бюджеттен қаржы ала бастады. Тіпті арзанырақ жеке мектептер де түрлі схемаларға барып, бюджеттен барынша пайда көруге тырысады. Көбінесе бұл ақшалар белгілі бір адамдардың қалтасына түскен.

Осыған байланысты Президент Қасым-Жомарт Тоқаев білімге бөлінген ақшаның «ұрланып жатқанын» айтып, реформа жүргізуді талап етті. 2018 жылы мектептерде «ақша профициті» болса, бүгінде бюджетте оларды ұстауға қаражат жетпейді.

«Бұрынғы министрлік басшылары енгізген бұрмаланған тәртіп хаосқа әкеледі, өйткені қаражат жеткіліксіз», - деді Тоқаев Ұлттық құрылтайдың V отырысында.

Кейіннен БАҚ-та жекеменшік мектептерде оқушыларды ақша үшін бір мектептен екіншісіне «көшіргені» туралы ақпарат пайда болды. Оның үстіне, мекемелер салықты да төлемеген.

Содан кейін жекеменшік мектептерге қойылатын талаптар күрт қатайтылды. Білім министрлігі жаңа жекеменшік мектептер тек апатты немесе үш ауысымды мектептерді ауыстыру үшін ашылатынын хабарлады. Егер өңірлерде мемлекеттік мектептер жетіспесе ғана рұқсат етіледі.

Бірақ бұл бюджет ақшасының ағынын тоқтатып, орта білім беру саласындағы ұрлықтың алдын ала ала ма?

Жекеменшік мектептерге жүргізілген аудит

5 жыл ішінде Қазақстандағы жекеменшік мектептер саны алты есе артты. Ал бюджет шығындары 20 есе – 13 триллионнан 248 миллиард теңгеге дейін өсті. Президенттің айтқандарынан кейін Қаржы министрлігі олардың кейбіріне аудит жүргізді.

Тексеру нәтижесінде жекеменшік мектептердің артық оқушыларды тіркегені және балаларды ақша табу үшін мектептен мектепке ауыстырғаны анықталды. Мысалы, шамамен 1300 оқушы мектептен мектепке 5-12 рет ауыстырылған.

Схема былай жұмыс істеген: мектептер құжатта нақты оқитын оқушылардан көп етіп көрсеткен. Бір оқушыны жылына бірнеше рет бір мектептен екіншісіне қағаз жүзінде ауыстырған. Әр ауыстыру мектепке «жан басына шаққандағы қаржыландыру» қағидаты бойынша қосымша ақша алуға мүмкіндік берген. Нәтижесінде, құжатта оқушы саны өскен, мемлекет көбірек қаражат бөлген, ал шын мәнінде балалар саны мен мектептерге жүктеме өзгермеген. Бұл тәжірибе мемлекеттен «ақша табуға» мүмкіндік берген.

Бұдан бөлек, тексеру кезінде мектептерде:

Қаржы министрлігі кейбір мектептердің тек бюджеттен ақша табу үшін жұмыс істегенін атап өтті. Олардың дерегінше, бұл бұзушылықтарға көз жұма қараған шенеуніктер де себепкер болған.

Нәтижесінде, енді жекеменшік мектеп ашуға лицензия алу әлдеқайда қиын болады. Үкімет жаңа мектептерді қаржыландыруға мораторий енгізіп, ақшаның жұмсалуын қатаң бақылайтынын уәде етеді.

Қорытындылай келе, проблемалар бар екені рас. Бірақ жекеменшік мектептер – тек жүйенің бір бөлігі екенін түсіну керек.

Tengrinews.kz сайтына мемлекеттік мектептерде де бәрі дұрыс емес екенін көрсететін аудиттік тексерулер түскен.

Мемлекеттік мектептердегі тексеру

Алматы қаласының мысалын алайық. Tengrinews.kz мегаполистегі мемлекеттік мектептер бойынша тексеру комиссиясының есептерін алды. Онда 30-дан астам мектеп тексерілген. Бірнеше жиі кездесетін бұзушылықтарды келтірейік.

Аудит жалпы 31 миллиард теңгеге бұзушылықты анықтады, оның 9,5 миллиарды – «Бюджет қаражатын тиімсіз пайдалану». Есепте бюджетті бұзушылықтармен жұмсағаны айтылған:

Ал сол жан басына шаққандағы қаржыландыру аясында бір оқушыға жылына қанша ақша жұмсалатынын есептесек, үлкен дисбалансты байқауға болады.

Бір балаға шаққандағы сома 493 мыңнан 1,6 миллион теңгеге дейін өзгереді. Бұл айырмашылық барлық типтегі мектептерде кездеседі. Мысалы, гимназияларда бір оқушыға 493 мыңнан 1,6 миллион теңге жұмсалса, қарапайым мектептерде 509 мыңнан 1,3 миллион теңгеге дейін.

Таблица ревизиялық комиссия есебінен

Сондай-ақ, аудит мектептерге қажеттілігіне қарамастан, күрделі шығындарға ақша автоматты түрде бөлінетінін көрсетті. Бір мектеп нормадан 2,2 миллиард теңге артық алған.

«Бұл мектептерді қаржыландыруда ашық, жүйелі және бірыңғай тәсілдің жоқтығын көрсетеді, бұл бюджетті тиімсіз жоспарлау және орындау тәуекелдерін тудырады», - делінген есепте.

Мектептер бірлесіп әрекет еткенде

Мәжіліс депутаты Ирина Смирнова Tengrinews.kz сайтына мемлекеттік және жекеменшік мектептердің кейде бірлесіп, бір схема бойынша әрекет ететінін айтты.

Оның айтуынша, бір өңірде мемлекеттік мектеп қыркүйек айындағы оқушы санына сәйкес жыл бойына ақша алған. Сома бекітіліп, кейін балалар кетсе де қайта есептелмеген. Осыдан кейін оқушылардың бір бөлігі қағаз жүзінде жекеменшік мектепке «ауыстырылған». Бірақ іс жүзінде балалар сол мемлекеттік мектебінде оқуын жалғастырған, тіпті басқа жерде тіркелгенін білмеген.

Нәтижесінде, қос қаржыландыру болған: мемлекеттік мектеп бала үшін ақша алған. Ал жекеменшік мектеп «жан басына шаққандағы қаржыландыру» аясында сол бала үшін қайта ақша алған.

«Бұл қандай жекеменшік мектеп, оған балаларды солай ауыстырды? Бұл мемлекеттік мектеппен байланысы бар мектеп емес пе? Мемлекеттік мектептің қатысуынсыз және мемлекеттік шешімдерсіз, шенеуніктердің білуінсіз мұны істеу мүмкін емес. Қағаз жүзінде оқушыларды ешбір жеке немесе мемлекеттік мектепке жайдан-жай ауыстыра алмайсың», - деп түсіндірді депутат.

«Бұл – жемқорлық саласы»

Ирина Смирнова жекеменшік мектептерді сөгіп, мемлекеттік мектептерді идеалдандыру дұрыс емес деп санайды. Ол жекеменшік мектептер орын тапшылығын азайтып, білім сапасын көтергенімен пайда әкелгенін айтты.

Бірақ, сонымен бірге, алаяқтықтың бар екенін жоққа шығармайды.

«Кейбірі қателескен, кейбірі шынымен (кірістерін – ред.) жасырған. Өйткені біздің жемқор қоғамымызда қай жүйенің жемқорлықсыз екенін айтыңызшы. Мектептер де сол қоғамның бір бөлігі. Олар ешқайдан келген жоқ», - деді ол.

Депутаттың айтуынша, қалыпты жеке немесе мемлекеттік мектептерге балаларды құжат бойынша жайдан-жай ауыстыра алмайсың. Мектеп салып, инвестиция салған адам өз оқушыларын «қағаз жүзінде» ешкімге бермейді – кем дегенде өзіне тиесілі ақшадан айырылады.

Ал аффилирленген мектептер деп аталатындар балаларды құжат бойынша мектептерден ауыстыру үшін түрлі схемаларға қолданылуы мүмкін.

«Жекеменшіктер мемлекетке жүктемені азайтып, сол жұмыстың бәрін атқарады. Өйткені мемлекеттің төлемі – бұл қолдау емес, жан басына шаққандағы қаржыландыру. Оқушы мемлекеттік стандартты алады. Бизнесмендер мұны өз мойнына алды және бұл жауапкершілік, олардың көбісі оны орындайды. Мен барлық жекеменшік мектептерді қорғап отырған жоқпын. Бірақ бәрі бірдей жаман емес қой. Иә, проблемалар жеткілікті. Бірақ бәрін бірдей айыптауға болмайды. Мұнда мән-жайды анықтау керек», - деді ол.

Сондай-ақ, ол мемлекеттік мектептерде тегін үйірмелер мен факультативтердің көп екенін айтты – бәрі салық есебінен. Бірақ іс жүзінде көптеген сағаттар тек қағаз жүзінде өтіп, ақша тиімсіз жұмсалады.

Қорытынды

Қайсысы жақсы деген сұраққа бірден-бір жауап беру қиын. Бір жағынан, жекеменшік мектептер білім сапасы мен үйірмелердің алуан түрлілігімен тартымды. Екінші жағынан, бюджетті ұрлау фактісін елемеуге болмайды. Ал қоғамда мемлекеттік мектептер «таза» деп саналғанымен, онда да «мүддесі бар» адамдар жұмыс істейді.

Демек, тек «мемлекеттік» мәртебесі мектептерді әділ және ашық ете бермейді. Бірақ «жекеменшіктерден ақшаны алу» нұсқасы да бұл мәселені толық шеше алмайды.

Ал мәселе меншік түрінде емес, ойынның ережесінде сияқты. Жүйе лауазым қалдыратын болса, оны екі тарап та пайдаланады.