InfoHub Logo

Қарыз, несие немесе ипотека төлемі кешіктірілсе, ең бірінші қателік – жасырынып қалу. Қазақстанда тұтынушылық несиелер мен проблемалы берешектер жылдам өсіп жатыр. Көбінесе қазақстандықтар ақша алып, оны қайтаруға шамасы келмей қалады. Бұл жағдайда не істеу керек?

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қарыздың өсу қарқыны

Қазақстан Ұлттық банкінің дерегінше, халыққа берілген банк несиелері соңғы жылдары бірнеше есеге артқан. 2021 жылдың 1 қаңтарында бұл сома 4,378 трлн теңге болса, 2026 жылдың 1 қаңтарында 16,660 трлн теңгеге жеткен. Ал 2026 жылдың 1 мамырында 16,987 трлн теңгеге көтерілді.

Сонымен қатар, проблемалы берешектер де көбейіп келеді. 90 күннен астам мерзімі өткен жеке тұлғалардың несиелері 2021 жылдың 1 қаңтарында 386,4 млрд теңге болса, 2026 жылдың 1 сәуірінде 1,177 трлн теңгеге жетті. Демек, қазақстандықтар тек көп қарыз алмай, оны өтеуге де шамасы келмей жатқаны байқалады.

Ипотека – ең қиыны

Ипотека – қарызды өтей алмаған жағдайдағы ең күрделі мәселе. Тұтынушылық несиеде несие тарихы мен ақша қауіп төндірсе, ипотекада баспана қауіпті. 2026 жылдың бірінші тоқсанында берілген ипотеканың орташа сомасы 21 млн теңге болды. Ал орташа айлық төлем 197,3 мың теңгеге жетті. Бұл – отбасылар үшін алдағы жылдардағы ең үлкен қаржылық тәуекел.

Рассрочка – қауіпсіз емес

Көбінесе рассрочканы несиеден жеңіл деп санайды. Бірақ банк немесе МҚҰ арқылы рәсімделсе, бұл – несие келісімшарты. Оны төлемеу де несие тарихына әсер етеді және мүлікті тәркілеуге әкелуі мүмкін.

Төлеуге шама келмесе, не істеу керек?

Ең басты ереже – жасырынбау. Қаржылық қиындық туындаса, дереу банкке немесе МҚҰ-ға реструктуризация туралы өтінішпен жүгіну қажет. Өтінішке қаржылық жағдайдың нашарлағанын растайтын құжаттарды (жұмыстан шығу, ауру, табыстың азаюы) қоса тіркеу керек.

Банк немесе МҚҰ өтінішті 15 күн ішінде қарап, жауап беруге міндетті. Олар төлемді азайту, кейінге қалдыру, мерзімін ұзарту немесе басқа да шешімдер ұсынуы мүмкін. Егер банк келіспесе немесе жауабына көңіліңіз толмаса, банк немесе микроқаржы омбудсменіне жүгіне аласыз.

Ипотекамен не істеу керек?

Егер ипотека төлемінде қиындық туындаса, банкке дереу хабарласу маңызды. Қарыз алушы келісімшартқа өзгерістер енгізу туралы өтініш бере алады. Мүмкін болатын шешімдер: пайыздық мөлшерлемені төмендету, айлық төлемді азайту, негізгі борыш пен сыйақыны кейінге қалдыру, қарыз мерзімін ұзарту.

Заң бойынша, қарыз алушы просрочка басталғаннан кейін 30 күн ішінде шартты өзгерту туралы өтініш бере алады. Банк бұл өтінішті қарап, жауап беруге тиіс. Ипотекалық тұрғын үйді тәркілеу – бұл соңғы шара. Оған дейін қарыз алушыға мәселені шешу үшін барлық мүмкіндіктер берілуі керек.

Мүліктің тәркіленуі

Егер пәтер ипотекада болса, ол кепіл мүлкі болып саналады. Ұзақ уақыт бойы міндеттемелер орындалмаса, банк оны тәркілеуді бастауы мүмкін. Бірақ бұл бірден болмайды. Оған дейін қарыз алушыға реструктуризация, кейінге қалдыру, тұрғын үйді өз бетінше сату сияқты мүмкіндіктер ұсынылады.

Егер мүлік кепілде болмаса, басқаша механизм қолданылады. Сот орындаушыларының дерегінше, атқару құжаттары бойынша өндіріп алу бірінші кезекте борышкердің ақшасына, соның ішінде банктегі ақшасына бағытталады. Ақша жеткіліксіз болса, өзге мүлікке өндіріп алу жүргізілуі мүмкін.

Сот орындаушысының жұмысы

Егер мәселе кредитормен шешілмесе, қарыз мәжбүрлеп өндіріп алу сатысына өтуі мүмкін. Бұл – атқару өндірісі, сот орындаушысы, аресттер, шектеулер және ақша өндіріп алу. 2025 жылы Қазақстанда сот орындаушыларында 9,6 млн атқару өндірісі болған. 2026 жылдың бірінші тоқсанында бұл көрсеткіш 6,7 млн-ға жетті. Егер есепшотқа түсетін ақшалар (жәрдемақы, зейнетақы, жалақы) арестке алынса, сот орындаушысына хабарласып, арестті алу немесе заңмен қорғалған ақшаларды өндіріп алудан алып тастау туралы өтініш беру қажет.

Коллекторлардың құқығы

Коллекторлардың әрекеті шектеулі. Олар борышкерге қысым көрсетуге, қорқытуға, ар-намысын аяқасты етуге құқылы емес. Олар аптасына үш реттен артық, тек жұмыс күндері сағат 8:00-ден 21:00-ге дейін ғана хабарласа алады. Туыстарымен немесе жұмыс берушімен байланыс тек борышкердің мекенжайын немесе байланыс деректерін нақтылау үшін ғана мүмкін.

Банкроттық – «қарызды жою» батырмасы емес

Егер қарыз тым көбейіп кетсе, банкроттық туралы ойлануға болады. Бірақ бұл «бәрін нөлге теңеу» емес. Қазақстанда банкроттықтың үш түрі бар: төлем қабілеттілігін қалпына келтіру, соттан тыс банкроттық және сот арқылы банкроттық. Соттан тыс банкроттық үшін eGov порталы арқылы өтініш беруге болады. Сот арқылы банкроттық – егер борышкердің мүлкі болса немесе банктер алдындағы міндеттемелер 1600 АЕК-тен (6,9 млн теңге) асса қолданылады.

2026 жылдың 28 мамырына дейін банкроттық рәсімдеріне 423,9 мың өтініш берілген. Оның ішінде 69,6 мың азамат банкрот деп танылып, жалпы сомасы 261,9 млрд теңге қарызы кешірілген. Бірақ банкроттықтан кейін 5 жыл бойы несие алуға болмайды, қаржылық жағдай 3 жыл бойы бақыланады.