InfoHub Logo

Қазақстанда су ресурстарының жеке меншікке өтуі және оны мемлекетке қайтару қажеттілігі туралы пікірталас қайта жанданды. Бұл мәселе елдегі су жүйелерінің басқаруына қатысты маңызды сұрақтарды туындатады.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Су жүйелерінің жекешелену тарихы

Қазақстанда су инфрақұрылымын, соның ішінде су бөгеттерін, тоғандарын және желілерін жеке қолға беру процесі әртүрлі кезеңдерде жүргізілді. Бастапқыда бұл мемлекеттік бюджеттің жүгін жеңілдету және инвестиция тарту мақсатында жасалған болатын. Жекешелендіру 1990-шы жылдардағы "жабайы" кезеңнен басталып, 2010-шы жылдардағы екінші толқынға дейін жалғасты.

Алайда, іс жүзінде бұл үдеріс күткен нәтиже бермеді. Инфрақұрылымдар жаңартылмады, тозығы жеткен күйінде қала берді, тарифтер өсті, ал жауапкершілік шашыраңқы болып қалды.

Қасіретті салдарлар мен ескертулер

Жеке меншік нысандардың салдарынан болған ең қайғылы оқиғалардың бірі – 2010 жылы Қызылағаштағы су бөгетінің бұзылуы. Жеке меншікте болған бөгеттің істен шығуы салдарынан адамдар қаза тапты. Бұл жағдай су бөгеттері мен тоғандардың жеке меншік иелігіне қатысты заңнаманы қайта қарауға түрткі болды.

Жақында Шымкент қаласының су арнасы нысандарын мемлекет меншігіне қайтару да осы мәселенің өзектілігін арттырды. Тарифтерге, инвестициялық міндеттемелерге және жекешелендірудің өзіне қатысты наразылықтар орын алды.

Сарапшылардың пікірлері

Су ресурстарын басқару саласындағы сарапшылар бизнестің бұл саладағы рөлі туралы әртүрлі пікір білдіреді.

Кейбіреулер жеке меншіктің өзі проблема емес, егер иелері адал жұмыс істеп, нысандар мемлекеттің қатаң бақылауында болса, дейді. Ал басқалары жеке бизнеске ұзақ мерзімді инвестицияларға, экологиялық талаптарды сақтауға және қауіпсіздікті қамтамасыз етуге мүдделі емес деп санайды.

Су тапшылығы, климаттың өзгеруі және маңызды инфрақұрылымдарға төнетін қауіптер жағдайында суды басқару мәселесі тек коммуналдық немесе экономикалық сипатта ғана емес, ұлттық қауіпсіздік деңгейіне көтеріледі.

Су ресурстарының маңызы

2023 жылғы 1 қыркүйекте Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Қазақстан халқына Жолдауында су ресурстарының еліміз үшін мұнайдан, газ бен металдардан кем емес маңызға ие екенін атап өтті. Бұл мәлімдеме су шаруашылығы саласындағы жаңа министрліктің құрылуына және су ресурстарын басқарудың жаңа міндеттерінің белгіленуіне алып келді.

Осыған байланысты, су ресурстарын басқару мәселесі тек экологиялық немесе коммуналдық сипатта ғана емес, ұлттық қауіпсіздік мәселесіне айналып отыр.

Жеке меншікке қарсы аргументтер

Су экожүйелері бойынша сарапшы Арман Өтеповтің пікірінше, бизнеске пайда, ал өзенге экологиялық минимум қажет. Ол жеке меншік иелерінің ескі бөгеттерді жөндеуге немесе арналарды тазартуға ақша жұмсағысы келмейтінін, себебі бұл инвестициялардың тез өтелмейтінін айтады. Сондай-ақ, ол экологиялық нормалардың бұзылуына жол берілетінін алға тартады.

Құқық қорғау органдарының өкілі, аты-жөнін жасырған сұхбат беруші, жеке меншіктегі маңызды инфрақұрылымдарды қауіпсіздікке қатер деп санайды. Оның айтуынша, су арналарына диверсия жасау қаланың жұмысын кез келген басқа оқиғадан жылдам тоқтатуы мүмкін.

Қорытынды

Су ресурстарын басқарудағы меншік мәселесі тек шаруашылық мәселе емес, ұлттық қауіпсіздікке айналып отыр. Шымкент су арнасының мемлекет меншігіне қайтарылуы бұл саладағы басқару моделінің өзгере бастағанын көрсетеді. Алайда, бұл жүйелі қайта қараудың бастамасы бола ма, әлде тек жеке шара болып қала ма, әзірге белгісіз.