InfoHub Logo

Әлемдегі сауда желілері мен онлайн сауданың қарқынды дамуы шағын дүкендердің бәсекеге қабілеттілігін азайтып, олардың нарықтан ығысуына себеп болып отыр. Дегенмен, қалалардың тұрақты дамуы үшін дәстүрлі сауда орындарының маңызы зор екені ғылыми зерттеулерде айтылады. Қазақстан бұл жағдайда қалай болады? Біздің еліміздегі бөлшек сауданың жағдайы қандай және алдағы уақытта не күтіп тұр?

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Сауда орындарының жағдайы: сандар не дейді?

InfoLine компаниясының дерегінше, Қазақстандағы базарлар мен дәстүрлі дүкендердің жалпы табыстағы үлесі 2023-2025 жылдары 61%-дан 55%-ға дейін азайған. Ал 50 ірі сауда желісінің бар болғаны 1765 дүкені бар болса да, олардың табысы 70 мың дәстүрлі сауда нүктесінің табысымен теңесіп келеді. Бұған қоса, онлайн сауданың үлесі соңғы екі жылда 9%-дан 15%-ға дейін өскен. Жыл сайын 10-15% өсетін нарықтың өзінде бұл көрсеткіштер айтарлықтай.

Nielsen компаниясының бағалауы бойынша, дәстүрлі дүкендердің жағдайы одан да күрделі. Егер 2019 жылы Қазақстандағы сауданың 44%-ы заманауи сауда орындарына, 56%-ы дәстүрлі саудаға тиесілі болса, 2022 жылы бұл көрсеткіш теңесіп, 2024 жылдың қорытындысы бойынша 55%-ға 45% болып өзгерген.

Сетелік сауда мен шағын дүкендер: бюджетке қайсысы тиімді?

Сауда желілерінің саны арта беретініне ешкімнің күмәні жоқ. Бұл – әлемдік тәжірибеде көптен бері байқалып жүрген үрдіс. Заманауи дүкендер нарықтық тиімділігі, ауқымдылығы және тұтынушылардың сенімі арқасында дәстүрлі сауданы ығыстырып келеді. Билік үшін де бұл тиімді: сетелік кәсіпкерлердің бизнесі айқын, салықты уақытылы төлейді және оларды бақылау оңайырақ.

Ал «дүкен» иелері мен базар саудагерлері салық мәселесінде әдетте сақ жүреді. Алматы қаласы әкімдігінің өкілі базарлардың салық заңнамасын сақтайтынын айтқанымен, сауданы «көлеңкеден» шығару және салық заңнамасын сақтау бойынша меморандумға қол қою жоспарланып отыр. Бұл шаралардың қаншалықты тиімді болатыны әзірге белгісіз.

«Дүкендердегі» табыс қандай?

Салық талаптарының күшеюі мен онлайн сауданың бәсекесі дәстүрлі дүкендерге тікелей әсер етеді. Мысалы, Алматының көп қабатты тұрғын үй ауданындағы «Аян» дүкенінің иесі Аяулымның айтуынша, орташа күндік табысы 300 мың теңгеге дейін азайған. Сатушылардың айлық табысы 200 мың теңгеден аспайды, бұл Алматының өмір сүру деңгейіне шаққанда аз ақша. Ал дүкен иесіне салық, жабдықтар, жөндеу жұмыстарынан кейін айына шамамен 500 мың теңге қалады.

Базарлардың болашағы: люкс немесе дәстүр?

Базарлардың басты артықшылығы – сатушымен қалыптасқан қарым-қатынас, тауарды татып көру мүмкіндігі. Алайда, бағадағы айырмашылық пен қашықтық бұл артықшылықтарды екінші планға ысырып тастайды. Дамыған елдерде базарлар көбінесе «фарм маркет» – яғни, ерекше таза өнімдер мен маусымдық тағамдар ұсынатын люкс сегментке айналған. Қазақстанда, әсіресе Шымкент сияқты қалаларда дәстүрлі базарлар әлі де басым. Дегенмен, Алматы мен Астана сияқты қалаларда сетелік дүкендердің үлесі артып келеді.

Петр Ивановтың айтуынша, кейбір аймақтардағы ислам дінінің ықпалы да адамдарды базарға баруға итермелейді. Ал сетелік дүкендер көбінесе төмен бағалы немесе шұғыл қажетті тауарларға бағытталған.

Қазіргі таңда базарлардың негізгі табысы «люкс» емес сегменттен түседі. Егер олар люкс сегментке көшсе, қарапайым тауарлар сатып алатын тұтынушылардан айырылады. Даурен Ауталиповтің айтуынша, қазіргі таңда электронды сауданың үлесі 14%-ға жеткен, ал базарлардағы баға онлайн бағадан көп айырмашылығы жоқ.

Шағын дүкендер неліктен маңызды?

Қала экономикасы үшін шағын дүкендердің жоғалуы елеусіз көрінуі мүмкін. Алайда, олардың әлеуметтік маңызы зор. Сатушылар танитын шағын дүкендер адамдарды әлеммен байланыстырып тұратын «әлеуметтік якорь» қызметін атқарады. Қала құрылысы маманы Назерке Мұндаханованың айтуынша, қаланың тұрақты дамуы үшін үй мен жұмыстан бөлек, әлеуметтік байланыс орнатуға мүмкіндік беретін «үшінші орын» қажет. Ал ауылдық жерлерде дүкеннің маңызы тіпті критикалық деңгейде. Дүкендер тауарды қарызға беру арқылы да халыққа көмектеседі.

Алматы әкімдігі не дейді?

Алматы қаласы әкімдігінің хабарлауынша, қазіргі таңда сауда нысандарының жаппай жабылуы байқалмайды. Бөлшек салықтың 4%-дан 3%-ға дейін төмендеуі кәсіпкерлік үшін қолайлы жағдай тудырады деп күтілуде. Алайда, кәсіпкерлер бұл шараның жеткіліксіз екенін айтады. Инфляция, жалдау ақысының өсуі, тексерулер мен модернизация шығындары сияқты факторлар салықты азайтудың тиімділігін жояды.

Кәсіпкерлерді салық кодексінің өзгеруі мен тауарлардың ұлттық каталогі сияқты мәселелер көбірек алаңдатады. Әкімдік әзірге дүкендердің жабылуына қатысты көп шағым түспегенін хабарлады.

Мәселені шешу үшін кешенді бағдарлама қажет. Қала мамандары базарларды цифрлық ортаға интеграциялау, жалгерлік ақыны реттеу және саудагерлерді бизнеске дұрыс басқаруға үйрету сияқты шараларды қарастыруы тиіс.