InfoHub Logo

Бүгінде Ормуз бұғазындағы шиеленіс 40 жыл бұрынғы Иран-Ирак соғысы кезіндегі «танкер соғысымен» тығыз байланысты. Сол кезде де, қазір де Иран бұлғақты жабу қаупін төндіріп, мұнай тасымалына қатер төндіреді. Алайда, 1980-жылдардағы оқиғалар мұнай экспортының толық тоқтамағанын көрсетеді. Себебі, Иранның өзі де мұнай экспорттауға мұқтаж болған.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ирандағы революция және аймақтағы күштер теңгерімінің өзгеруі

1979 жылы Ирандағы ислам революциясы АҚШ үшін үлкен соққы болды. Сол жылы АҚШ елшілігіндегі американдықтарды кепілге алу оқиғасы шиеленісті одан әрі күшейтті. Бұл Иран ішіндегі саяси күрестермен, әсіресе аятолла Рухолла Хомейни жақтастары мен солшыл радикалдар арасындағы тартыспен байланысты болды.

Кепілге алушылардың әрекетін Хомейни қолдап, либералды премьер-министрді қызметінен босатты. Сол кездегі АҚШ президенті Джимми Картердің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Збигнев Бжезинскийдің айтуынша, бұл жағдайды АҚШ-тың стратегиялық маңызы бар аймақтағы ықпалының жоғалу қаупі күшейтті.

1979 жылдың желтоқсанында КСРО Ауғанстанға басып кіргеннен кейін, АҚШ Перс шығанағы аймағына қатысты қатаң саясат ұстанатынын мәлімдеді. Бұл «Картер доктринасы» деп аталды. АҚШ бұл аймақты өздерінің өмірлік маңызды мүдделеріне қатер төндіретін кез келген сыртқы әрекеттен қорғауға дайын екенін білдірді.

Иран-Ирак соғысының басталуы және оның салдары

1980 жылы қыркүйекте Ирак Иранға соғыс ашты. Ирак президенті Саддам Хусейн революциядан кейінгі Иран армиясының әлсіздігін пайдаланып, даулы аумақтарды басып алуды көздеді. Алайда, ирандықтар бұл шабуылды тойтарып, елде патриоттық рухтың күшеюіне жол ашты.

Соғыс жылдарында Иранның қазіргі басшыларының көбісі, соның ішінде парламент спикері Мұхаммед-Багер Галибаф және Иран революциялық гвардия корпусының (КСИР) бұрынғы басшысы Мохсен Резаи сияқты тұлғалар әскери жолды таңдады. Олардың соғыс тәжірибесі бүгінгі Иранның сыртқы саясатын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Странные альянсы және халықаралық қатынастар

Иран-Ирак соғысы кезінде әлемдік державалар арасында да әртүрлі альянстар мен қарама-қайшылықтар туындады. КСРО Иракқа әскери техника жеткізіп, кейіннен Иранмен де қарым-қатынас орнатты. Қытай Иракқа да, Иранға да қару-жарақ сатты. Израиль Иранды қолдап, Иракты өзіне қауіпті деп санады.

Бұл соғыс Иранның ішкі саясатына да әсер етті. Ол діни басшылықтың билігін нығайтып, либералдар мен солшыл радикалдарды ығыстыруға мүмкіндік берді. Соғыс аяқталған кезде Иран экономикалық қиындықтарға тап болып, мұнай бағасының құлдырауына байланысты Хомейни соғысты тоқтатуға келісім берді.

Бүгінгі жағдай және 40 жыл бұрынғыдан айырмашылықтары

40 жылдан астам уақыт өтсе де, аймақтағы негізгі логика өзгерген жоқ. Иран әлі де бұлғақты жабу қаупін төндіреді, бірақ бұл оның өз мүдделеріне де нұқсан келтіретінін түсінеді. Қытай сияқты ірі импортшылардың қарсылығы да Иранның бұл қадамын шектейді.

АҚШ-тың аймақтағы әскери қатысуы артты, бірақ КСРО-ның жоқтығы, Ирак пен Сирияның әлсіреуі сияқты факторлар жағдайды күрделендіріп отыр. Бүгінгі Иран басшылары сол соғыстың ардагерлері болғандықтан, олардың тәжірибесі қазіргі дағдарыстағы әрекеттерін айқындайды. Олар өздерінің революциялық мұрасын қорғауға тырысып, аймақтағы ықпалын арттыруға ұмтылуда.