InfoHub Logo

Дала тарихы – ғасырлар бойы басқалар құрастырған алып жұмбаққа ұқсайды. Біз өткенімізге көбіне өзге халықтардың (қытайлар, парсылар, орыстар) көзімен қараймыз. Orda.kz тілшілері тарихшы Сұлтан Ақынбековпен кездесіп, оның "Еуразия көшпенділерінің 27 шайқасы" атты жаңа кітабын талқылап, бұл көзқарасты қалай түбегейлі өзгертуге болатынын білді. Ол көшпенділердің өз жазба деректерінің жоқтығы – тарихи кешенге себеп емес, керісінше, жауап беруге үйреніп жатқан интеллектуалды шабыт екеніне сенімді. Төменде сұхбаттың қысқаша мәтіндік нұсқасы ұсынылады.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Тарихтың детективтік әдісі

Дала тарихындағы басты парадокс – оны көшпенділерді жақтырмайтындардың жазғаны. Ежелгі қытай шенеунігі, ортағасырлық парсы шежірешісі немесе византиялық монах үшін номад – хаостың, «құдайдың азабының» және экзистенциалды қауіптің символы болды. Әрине, олар үлкен алдын-ала пікірмен, көбіне көшпенділерді жауыздыққа теңеп немесе олардың әлеуметтік құрылымын примитивті топтар деңгейіне дейін қарапайымдап жазды.

Ақынбековтің пікірінше, қазіргі тарихшыға құжатты оқу жеткіліксіз – өткен авторлардың қорқыныштары мен саяси тапсырыстарын сүзгіден өткізу үшін дешифровщик пен психолог дағдылары қажет. Бұл нағыз детектив жұмысы: «варварларға» қарсы насихат ретінде жазылған мәтіндерден объективті шындықтың іздерін табу. «Жабайы ордалар» сипаттамаларының артында көбіне ерекше басқару жүйесі бар жоғары ұйымдасқан мемлекеттер жасырылған, оларды отырықшы авторлар түсіне алмаған немесе түсінгісі келмеген.

Тарихшы, тіпті алдын-ала пікірмен жазылған деректердің өзі дұрыс талдау жасалған жағдайда даланың нақты басқару, салық салу және дипломатия құрылымдарын ашуға қабілетті екенін атап көрсетеді.

Тіршілік етудің жоғары технологиясы ретіндегі еркіндік

Жаңа заманның еуропалық ойшылдары, соның ішінде Маркс пен Тойнби, көшпенділерді өркениеттің тығырыққа тірелгені деп атады. Олар қала салмайды, жер жыртымайды, демек, дамудың төменгі сатысында тұр дейтін. Бірақ Сұлтан Ақынбеков түсіндіреді: номадтар артта қалған болмаған, олар тек прогрестің басқа моделін таңдаған.

Отырықшы өркениеттерде мемлекет әрқашан қатаң мәжбүрлеу, қанау және иерархияға негізделген. Мыңдаған адамдарды пирамидалар, ирригациялық жүйелер немесе Ұлы Қытай қорғанын салуға мәжбүрлеудің жалғыз жолы осы болды. Ал көшпенділерде басқаша сән болды – жеке еркіндік. Мобильділік пен мал иелігі (басты капитал) себебінен, қарапайым көшпенді әділетсіз билеушіден басқа жаққа кету арқылы «аяғымен дауыс беру» мүмкіндігіне ие болды.

Бұл еркіндік ерекше әскери күшті тудырды. Бейбіт уақытта көшпенділер шашыраңқы өмір сүрді, табиғатқа аз салмақ түсіріп, ауыр мемлекеттік аппаратты қажет етпеді. Бірақ қауіп төнгенде немесе үлкен жорық мүмкіндігі туындағанда, бұл құрылым тез арада тәртіпті армияға айналды, онда әр еркек туа біткен жауынгер болды. Бұл керемет әлеуметтік икемділік оларға жарты мың жыл бойы Еуразияға шарттар қоюға мүмкіндік берді.

Көшпенді – жан-жақты тұлға: өзі логист, атты әскер және мерген болды, бұл оқ-дәрі пайда болғанға дейін дала армияларын ең тиімді етті.

«Көшпелі қоғам – ең алдымен еркін адамдар қоғамы. Отырықшы өркениеттерде жұмыс істеген құлдық мәжбүрлеу жүйесін онда физикалық түрде орнату мүмкін емес. Бұл бір мезгілде институттардың тұрақтылығы тұрғысынан олардың осалдығы және өмірлік энергия мен экспансия тұрғысынан ең үлкен күші болып табылады», – дейді Ақынбеков.

Дала – әлемдік империялардың сәулетшісі

Іргелі тарихи гипотеза бар: Даланың қысымы отырықшы халықтарды шоғырландырып, империялар құруға мәжбүрледі. Сұлтан Ақынбеков бұл ойды Қытай мысалында дамытады. Классикалық империялық түріндегі ұлы қытай өркениеті – бұл негізінен көшпенділердің белсенділігіне қарсы қорғаныс.

Дала хунну немесе түрктер туы астында біріккенде, Қытайға өмір сүру үшін ресурстар мен билікті барынша орталықтандыру қажет болды. Дала мен Егін арасындағы мәңгілік диалог Еуразияның саяси картасын қалыптастырды. Ежелгі Месопотамияда да солай болды: Саргон Акадскийдің бірінші империясы тау және дала тайпаларының қысымына жауап ретінде пайда болды. Көшпенділер биологиялық катализатор рөлін атқарып, адамзатты ұйымдасу мен қорғанудың жаңа формаларын іздеуге мәжбүрледі. Бұл қысымсыз отырықшы елдерде басқару технологияларының дамуы еселеп баяу жүрер еді.

Генетикалық қазан және антропологиялық миф

Ежелгі көшпенділердің келбеті туралы мәселе жиі спекуляция мен саяси манипуляция объектісіне айналады. Дала ешқашан этникалық жағынан біртекті немесе жабық аумақ болған емес. Бұл – халықтардың тұрақты байланысы мен араласуының жаһандық дәлізі, орны болды.

Мыңдаған жылдар бойы қазіргі Қазақстан аумағында айқын еуропеоидтық келбеті бар үндіеуропалық тайпалар (сақтар, скифтер) басым болды. Алайда, Моңғолияның тереңінен батысқа тайпалардың қозғалысы басталғанда (бұл үдерісті ғұндар бастап, моңғолдар аяқтады), күрделі метисация процесі басталды. Ақынбеков: қазіргі қазақтар – осы көп ғасырлық үдерістің үйлесімді нәтижесі екенін атап көрсетеді.

«Біз – халықтардың жаһандық байланысының өніміміз. Қазіргі қазақтың келбеті мен VI ғасырдағы түріктің арасындағы айырмашылық минималды. Бізде генетикалық жағынан шамамен 70-80% моңғолоидтық және 20-30% еуропеоидтық белгілер бар. Бұл біздің бірегей антропологиялық кодымыз, оны бір сызыққа дейін қарапайымдауға тырысу ақымақтық. Біз әлемдер арасындағы көпірміз, тек географиялық жағынан ғана емес, биологиялық жағынан да», – дейді ол.

Бюрократия: ұнамайтын, бірақ қажетті қаңқа

Сұлтан Ақынбеков сұхбатында парадоксалды ой айтады: бюрократия тәуелсіз Қазақстанды құтқаруда шешуші рөл атқарды. 1991 жылы, держава ыдырап жатқанда, ескі, әлі де кеңестік басқару аппаратының сақталуы азаматтық соғысты болдырмауға мүмкіндік берді.

Басқа республикаларда элиталар бөлініп, қарулы күреспен билік үшін күрес бастағанда, қазақстандық бюрократия монолит болып қалды. Ол сабақтастықты, шекаралар мен ресурстарды бақылауды қамтамасыз етті. Бұл жүйе жас мемлекеттің ыдырауынан сақтап қалған қатаң қаңқа болды. Тарихшы жүйенің барлық айқын кемшіліктеріне қарамастан, оның тұрақтылығы бүгінгі күні біздің суверенді елге ие болуымыздың кепілі болғанын атап өтеді. Біз транзиттік қоғамның анархия хаосына ұшырамауына мүмкіндік берген құрылымды сақтап қалдық.

«Бюрократия – мемлекеттің сүйегі. 90-шы жылдары біз тек осы сүйек шашылып кетпегендіктен ғана құтылдық. Елдің аман қалуы туралы сөз болғанда, басқарудың бірлігі идеологиялық пікірталасқа қарағанда маңыздырақ. Біз ескі жүйені жаңасына, іргетасын бұзбай, трансформациялай алдық», – дейді Ақынбеков.

Климат және экономика: тарихтың көрінбейтін қозғаушы күштері

Ақынбеков көшпенділер тарихының экологиямен тығыз байланысты екеніне назар аударады. Әрбір ұлы халықтардың қоныс аударуы немесе дала империясын құру көбіне климаттық циклдермен сәйкес келді. Даладағы құрғақшылық немесе керісінше, шөптің молшылық кезеңі тайпаларды бірігуге және экспансияға итермеледі. Бұл – таза экологиялық экономика болды. Көшпенділер егіншілікке жарамсыз алып аумақтарды тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін, шөпті етке, жүнге және әскери энергияға айналдыратын жүйе құрды. Бұл теміржолдар пайда болғанға дейін әлдеқашан шығыс пен батысты байланыстырған әлемдегі алғашқы жаһандық логистикалық желі болды.

Орталық Азия: шындық пен утопия

Бүгінде орталық азиялық одақ құру қажеттілігі туралы көп айтылады. Сұлтан Ақынбеков бұл жоспарларға сау скептицизммен қарайды. Оның талдауы әдемі ұрандардың артында әрқашан қатаң ұлттық мүдделер тұратынын көрсетеді.

«Аймақ елдерінің әртүрлі экономикалық модельдері, сыртқы ойыншыларға (Ресей, Қытай, Батыс) әртүрлі тәуелділік деңгейлері және, бұл маңызды емес, шекаралар мен ресурстар туралы әртүрлі тарихи жады бар. Сыртқы күштер бұл қайшылықтарды «бөл және биле» тактикасын қолданып, белсенді түрде пайдаланады», – дейді ол.

Тарихшының пікірінше, қазір кез келген елеулі дағдарыста құлап қалу қаупі бар ұлттық үсті құрылымды құруға тырысудан гөрі, су, транзит, энергетика сияқты нақты прагматикалық жобалармен айналысу әлдеқайда тиімді.

Шыңғыс хан: бұзушы емес, мемлекет құрушы

«27 шайқас» кітабында Шыңғыс хан бейнесіне ерекше орын берілген. Ақынбеков қанды жаулап алушы бейнесінен бас тартуға шақырады. Дала үшін Шыңғыс хан ең алдымен ұлы реформатор болды. Ол рулық-тайпалық алауыздықты жойып, бірыңғай заң – Жарғыны енгізді.

«Моңғол жаулап алуы әр түрлі аумақтарды бірыңғай экономикалық және саяси кеңістікке біріктіріп, Жібек жолы бойынша қауіпсіз сауда жасауға жағдай жасады. Кейіннен Қазақ хандығы мен аймақтағы басқа мемлекеттер қабылдаған көптеген билік институттары сол дәуірден бастау алады. Шыңғыс хан меритократия жүйесін құрды, онда адалдық пен қабілеттер шығу тегінен жоғары бағаланды – бұл сол кез үшін революциялық қадам болды», – дейді тарихшы.

Әңгіменің соңында Сұлтан Ақынбеков қазіргі адамға мың жыл бұрынғы шайқастардың егжей-тегжейін білудің не үшін қажеттігі туралы сұраққа жауап береді. Біз жады соғыстары дәуірінде өмір сүріп жатырмыз. Өткенімізді түсінбей, біз оңай манипуляцияланатын тамырсыз халыққа айналамыз.

Көшпелі өркениет бізге аумақты ғана емес, ерекше ойлау типін де мұра етіп қалдырды: жаңалыққа ашықтық, тез бейімделу қабілеті және ерік-жігердің терең сезімі. Бұл үдерістерді түсіну қазіргі қазақстандықтың «Мен бұл әлемде кіммін?» деген сұраққа жауап беруіне көмектеседі.

«Біздің транзиттік қоғамымызда тірек табу қиын, бірақ бұл ең қызықтысы. Адам – ойлайтын тіршілік иесі, оның міндеті – себептер мен салдарларды түсіну. Ал өз тарихын білмей, біз бүгін неге осындаймыз екенін түсіну мүмкін емес. Тарих – шаң басқан кітаптар емес, бұл біздің болашақтағы аман қалу кодымыз», – дейді Ақынбеков.

Тарихшы жастардың өз тамырларына деген қызығушылығы – ұлттың есейгенінің белгісі екеніне сенімді. Біз өткеніміздің күрделі беттерінен қорқуды тоқтатып, жеңілістерді мойындап, жеңістердің ауқымын түсінуіміз керек. Біздің тарихымыз – әлі толық игеріліп, қазіргі мемлекеттіліктің іргетасына айналуы тиіс үлкен ресурс.