InfoHub Logo

Иранда 2025 жылдың желтоқсанының соңында басталған жаппай наразылық жаңа кезеңге өтті: риалдың құнсыздануы мен 72 пайыздық инфляция тұрмысты күйретіп, биліктің идеологиялық тірегін әлсіретті. Саясаттанушы Сұлтан Әкімбеков бұл толқулардың 2019 және 2022 жылдардағы оқиғалардан өзгеше екенін айтады — геосаяси контекст пен ішкі саяси тепе-теңдік өзгерді.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Наразылықтың экономикалық өзегі

Иран валютасы 2025 жылдың соңында тарихи төменге түсті: бейресми нарықта 1 АҚШ доллары 1,42 миллион риалға жетті. Бұл 2024 жылдың желтоқсанымен салыстырғанда шамамен 84 пайыздық құлдырау.

Құлдырау әсіресе соңғы алты айда үдей түсті — риал шамамен 56 пайызға әлсіреді. Салыстыру үшін: 2018 жылы доллар 50 мың риал шамасында еді.

Геосаяси тірек әлсіреді

Әкімбековтың пайымынша, Тегеранның соңғы онжылдықтарда құрған «қарсылық осі» (Леванттан Йеменге дейінгі прокси желісі) әлсіреп, 2025 жылғы Израильмен 12 күндік соғыс Иранның әскери-саяси мүмкіндіктерінің шектеулігін көрсетті.

Аймақтағы тәуекелді асқындырмау туралы шешім қоғамда сұрақ туғызды: қымбат сыртқы жобалар мен инфрақұрылымды ұстаудың мәні бар ма, егер ел ішінде өмір сүру деңгейі құлдырап жатса?

Билік транзиті және элита тартысы

Ел ішінде билік транзитіне қатысты белгісіздік артты. Жоғарғы лидер Али Хаменеи үшін мұрагер мәселесі (оның ішінде ұлы Моджтабаға қатысты болжамдар) элита топтарының бәсекесін күшейтті.

КСИР (Ислам революциясы сақшылары корпусы) өз инфрақұрылымы мен ықпалын сақтауға мүдделі. Ал 2024 жылдың шілдесінде сайланған президент Масуд Пезешкиан (консерватор Саид Джалилиді жеңген) ел ішінде салыстырмалы түрде «умерлі» курсқа сұраныс барын көрсетті.

Өткен толқулармен айырмашылық

2019 жылғы толқулар бензин бағасының 50–200 пайызға өсуінен басталған еді; сол жылы қараша–желтоқсанда, Reuters дерегінше, қаза тапқандар саны 1500-ге дейін жетуі мүмкін.

2022 жылы 23 жастағы Махса Аминидің қаза болуынан туған наразылықта 500-ден астам адам ажал құшты. Қазіргідей толқуда айырмашылық — базардағы ұсақ саудагерлердің (режимнің дәстүрлі әлеуметтік тірегі) белсенді қатысуы.

Күш құрылымдары бар, бірақ қоғам қолдауы азайып жатыр

Иранда уличтік толқуларды басуға «Басидж» (шамамен 100 мың) және КСИР (шамамен 200 мың) сияқты күштік құрылымдар жұмылдырылады. Билік бұл жолы сақ қимылдауға тырысып отыр.

Дегенмен 2026 жылдың 6 қаңтарына қарай құқық қорғаушылар 35-ке дейін адам қаза тапқанын, 1200-дей адамның ұсталғанын хабарлады. Кей өңірлерде күш құрылымдары оқ қолданса, демонстранттар «коктейль Молотов» пайдаланғаны айтылады.

Қысқа тыныс беретін экономикалық қадамдар

Мәжіліс 2026 жылғы 5 қаңтарда бюджет нұсқасын өзгертіп, мемлекеттік қызметкерлер жалақысын жоспарланған 20 пайыздың орнына 43 пайызға өсіруді, ал ҚҚС-ты 12 пайыздан 10 пайызға түсіруді мақұлдады.

Бұл шешімдер бюрократия мен «базарды» уақытша тыныштандыруы мүмкін, алайда 72 пайыздық инфляция жалақы өсімін тез «жеп қоюы» ықтимал.

Неге «сыртқы жау» риторикасы әсерін жоғалтты

1979 жылғы революциядан бері АҚШ-қа қатысты «Үлкен шайтан» бейнесі ішкі бірігу факторының бірі болып келді. Алайда 2025 жылғы қысқа соғыстан соң бұл идеологиялық тірек әлсіреп, қоғамның консервативті бөлігі де күнкөріс дағдарысын бірінші орынға шығара бастады.

АҚШ тарапынан ықтимал араласу туралы қатаң мәлімдемелерге Теһран ескерту жасап келеді, бірақ дәстүрлі «сыртқы қауіп» аргументі енді жаппай жұмылдыруға жеткіліксіз.

Қорытынды: легитимдіктің ескі моделі дағдарыста

Иран билігінің өткен онжылдықтарда жұмыс істеген легитимдік моделі — идеология мен сыртқы қарсыластыққа сүйенген — нарық күйзелісі мен геосаяси шектеулер жағдайында тиімділігін жоғалтуда. Сол себепті 2025–2026 жылдардағы толқу алдыңғыларға қарағанда режим үшін қауіптірек болып тұр.