InfoHub Logo

Қазақстанның білім беру жүйесі 2026 жылдың көктемін тағы да ауыр әлеуметтік сынақпен қарсы алды. Наурыз айынан басталған мектеп қабырғасындағы зорлық-зомбылық оқиғаларының тізбегі қоғамдағы «зайырлылық» пен «қауіпсіздік» ұғымдарын қайта қарауға мәжбүр етті. Ата-аналар чаттарындағы үрей, педагогтардың дәрменсіздігі және әлеуметтік желілердегі ашық агрессия — бұл бүгінгі мектептің бет-бейнесіне айналып бара жатқан ащы шындық. Мемлекет тарапынан қабылданған жаңа заңнамалық түзетулерге қарамастан, «балалар қатыгездігі» атты дерттің емі әлі табылмай тұр.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Көктемгі қақтығыстар: Резонансты оқиғалар хронологиясы

Соңғы бір айдағы ақпараттық таспаны қарап отырып, буллингтің географиялық ауқымының кеңдігіне таңғаласың. Наурыз айының ортасында еліміздің оңтүстік өңірлерінде жоғарғы сынып оқушыларының қатысуымен болған жаппай төбелес бейнежазбалары тарады. Мұнда тек физикалық күш көрсету ғана емес, топ болып бір баланы қорлау, оны таспаға түсіріп, желіде мазақ ету фактілері тіркелді. Сәуір айының басында елордалық мектептердің бірінде кибербуллингтің соңы қайғылы жағдайға сәл қалғанда тоқтатылғаны белгілі болды. Оқушының жеке басына тиісу, оның отбасылық құндылықтарын келемеждеу әрекеттері айлап жалғасқан.

Ішкі істер министрлігі мен Оқу-ағарту министрлігінің ресми деректеріне сүйенсек, тек наурыз айының өзінде мектеп жасындағы балалар арасындағы құқық бұзушылықтар саны өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда айтарлықтай төмендемеген. Бұл оқиғалардың әрқайсысының артында — сынған тағдыр, психологиялық соққы алған жеткіншек және ертеңіне алаңдаған ата-ана тұр. Қоғамдағы наразылықтың басты себебі — жазаның қатаңдатылғаны туралы айтылғанымен, нақты істе нәтиженің көрінбеуі.

Заңның қағаздағы қуаты және істегі дәрменсіздігі

Қазақстанда жақында ғана балалардың құқықтарын қорғауға бағытталған заңнамаға маңызды өзгерістер енгізілді. Буллинг ұғымы заңдық тұрғыдан бекітіліп, әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік күшейтілді. Алайда, бұл тетіктер неге іс жүзінде ақсап тұр?

Біріншіден, мектептердегі кадр мәселесі — ең әлсіз тұс. Бізде бір психологқа шаққандағы оқушы саны әлі де нормадан тыс жоғары. 1000-нан астам бала оқитын мектептегі жалғыз психолог әр баланың көңіл-күйін бақылап, кикілжіңнің алдын алуға физикалық тұрғыдан үлгермейді. Оның үстіне, көптеген мамандардың біліктілігі заманауи «жасырын» буллингті анықтауға жетпейді. Психологтар көбіне қағазбастылықпен айналысып, нақты далалық жұмыстан қол үзіп қалған.

Екіншіден, жауапкершіліктің нақты еместігі. Буллинг орын алған жағдайда мектеп әкімшілігі көбіне «абыройды сақтау» мақсатында фактіні жасыруға тырысады. Ал ата-аналар «менің балам олай істемейді» деген позицияда қалады. Нәтижесінде, жапа шеккен бала екі оттың ортасында қалып, мемлекеттік қорғау тетіктерін пайдалана алмайды. Заң бар, бірақ оны қолданудың алгоритмі мектеп директорлары мен инспекторлар үшін әлі де бұлыңғыр.

Кибербуллинг: Экран артындағы қатыгездік

Бүгінгі таңда буллинг мектеп ауласынан әлдеқайда алысқа кетті. TikTok, Instagram және Telegram чаттары — зорлық-зомбылықтың жаңа алаңы. Кибербуллингтің қауіптілігі сол, ол баланы тәулік бойы, тіпті үйінде де мазалауға мүмкіндік береді. Цифрлық зорлық-зомбылықты бақылау — құқық қорғау органдары үшін де, педагогтар үшін де үлкен қиындық туғызып отыр.

Оқушылар арасында «жабық топтар» құру, стикерлер арқылы қорлау, жалған ақпарат тарату секілді әрекеттер баланың жүйкесін жұқартып, суицидтік ойларға жетелейді. Оқу-ағарту министрлігінің деректері бойынша, балалардың 12%-дан астамы интернетте қысымға ұшырайтынын айтқан. Бірақ бұл тек ашық айтылғаны ғана, нақты көрсеткіш әлдеқайда жоғары болуы мүмкін. Мұндағы басты мәселе — ата-аналардың цифрлық сауатсыздығы. Баласының интернетте немен айналысып жүргенін білмейтін ата-ана «жауды» сырттан іздейді, ал ол баланың қолындағы смартфонның ішінде отыр.

Әлемдік тәжірибе: Финляндия мен Оңтүстік Корея сабақтары

Буллингпен күресте әлем елдері түрлі тиімді модельдерді енгізген. Соның ішінде Финляндияның KiVa бағдарламасы назар аударуға тұрарлық. Бұл жүйе тек құрбан мен агрессорға ғана емес, бүкіл сыныпқа, куәгерлерге бағытталған. Фин модельі бойынша, қорлауды көріп тұрып үнсіз қалу — агрессияға ортақтасумен тең. Мектептегі атмосфераны өзгерту арқылы олар буллинг деңгейін 80%-ға дейін төмендеткен.

Оңтүстік Корея тәжірибесі қатаңырақ. Оларда «School Violence Record» (Мектептегі зорлық-зомбылық туралы жазба) жүйесі жұмыс істейді. Егер оқушы біреуді қорлағаны үшін жауапқа тартылса, бұл ақпарат оның жеке іс-қағазында өмір бойы қалады. Бұл жазба болашақта оның беделді университетке түсуіне немесе ірі компанияларға жұмысқа орналасуына кедергі болады. Бұл — жасөспірімді әрекеті үшін үлкен жауапкершілік бар екенін ерте жастан түсінуге мәжбүрлейді.

Қазақстан үшін осы екі модельдің синтезі қажет. Бізге финдік психологиялық қолдау мен кореялық жауапкершілік жүйесінің тепе-теңдігі керек. Тек қана жазалау емес, мектептегі ортаны сауықтыру — басты мақсат болуы тиіс.

Сарапшы пікірі мен шешім жолдары

Танымал заңгерлер мен психологтардың ресми БАҚ-тағы пікірлерін сараласақ, олардың ұстанымы бір арнаға тоғысады: буллинг — бұл тек мектептің емес, бүкіл қоғамның дерті.

«Біз балаға тек заңмен сес көрсете алмаймыз. Бала агрессияны қайдан көреді? Отбасындағы зорлықтан, желідегі әдепсіздіктен. Сондықтан жауапкершілікті мектепке ғана жүктеп қою — қателік. Ата-ананың жауапкершілігін конституциялық деңгейде сезіндіру керек», — дейді білім саласының сарапшылары.

Жаңа заңдардың жұмыс істеуі үшін бізге бірінші кезекте «үнсіздік мәдениетін» бұзу керек. Бала мектепте немесе интернетте қысым көрсе, ол туралы айтудан қорықпайтын орта қалыптасуы тиіс. Мектеп инспекторларының рөлін қайта қарап, оларды «жазалаушыдан» «қорғаушыға» айналдыру қажет.

Қорыта айтқанда, 2026 жылдың наурыз-сәуір айларындағы оқиғалар бізге үлкен ескерту жасады. Буллингке қарсы заңдар — бұл тек құрал, ал нәтиже — адамдардың санасы мен қарым-қатынасында. Егер біз бүгін мектептегі қатыгездікті тоқтата алмасақ, ертеңгі қоғам бұдан да қатал болатыны анық. Білім ордасы — білім алатын қауіпсіз мекенге айналуы үшін әрбір ата-ана, әрбір мұғалім және әрбір мемлекеттік қызметкер жауапты. Ескі мәселенің жаңа шешімі — ашықтық пен шынайы жанашырлықта.