InfoHub Logo

Қазақстанда алкогольді тұтыну мәдениеті мен «адал мемлекет» идеясы туралы пікірталас жиі қозғалады. Мәдениеттанушы Самир Серкебаев қоғамның ішімдікке деген көзқарасын моральдық бағалау арқылы емес, шаруашылық жүргізу және мәдениет тарихы арқылы қарауды ұсынады. Оның айтуынша, көшпелі халықтарда алкоголь өндіруге қолайлы жағдай болмаған, сондықтан бұл мәдениетте кейіннен пайда болған құбылыс.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Неге көшпелі мәдениетте алкоголь дәстүрі қалыптаспаған?

Самир Серкебаевтің пікірінше, бұл сұраққа жауапты моральдан емес, қоғамның шаруашылық жүргізу ерекшеліктерінен іздеу керек. Алкоголь өндіру мен сақтау үшін тұрақты экономика, жер өңдеу, арнайы ыдыстар қажет. Ал көшпелі өмір салтында мұндай мүмкіндіктер болмаған.

«Алкоголь өнімдері тұрақты, белгілі бір жерге бекінген экономиканы талап етеді. Біріншіден, өнімді айдау үшін ұзақ сақтауға арналған ыдыстар қажет. Екіншіден, егіншілікпен айналысу, дәнді дақылдар немесе жүзім өсіру керек. Егер бұнымен айналыспасаңыз, алкоголь өндіре алмайсыз. Тарих көрсеткендей, әлемге танымал дәстүрлі алкоголь мәдениеттері – егіншілік мәдениеттері», – дейді Серкебаев.

Қазақстанның көп ғасырлық тарихындағы көшпелі өмір салты, жылжымалылықты талап етті. Бұл жағдай қазақтарда алкоголь өндірудің дамыған дәстүрінің қалыптаспауын түсіндіреді. Алкоголь мәдениетте тек сырттан енген, қысқартылған түрде ғана болды.

Тіл – мәдениеттің кірме элементтерін көрсететін белгі

Серкебаев алкогольге қатысты терминдердің көбінің бөтен тілдерден енгенін айтады. Мысалы, «арақ» сөзінің өзі «тер» деген мағынаны білдіреді, бұл – ішімдіктің әсерінен болатын жаңа, непривычный сезімді сипаттайды. «Спирт» сөзі тіпті орыс тілінен тікелей алынған.

Бұл тілдік ерекшеліктер Қазақстанның алкоголь мәдениетінің орталығы болмағанын, керісінше, басқа экономикалық жүйелермен өзара әрекеттесу барысында оның элементтерін қабылдағанын көрсетеді. Бұл, сондай-ақ, салауатты өмір салты (ЗОЖ) бастамаларының қоғамға неге табиғи түрде сіңісетінін де түсіндіреді.

«Ұят» – тыйым емес, әлеуметтік норма

Мәдениеттанушы «ұят» ұғымын алкогольге қарсы күрес құралы емес, мінез-құлықты реттейтін әлеуметтік механизм ретінде қарастырады. «Ұят» – бұл адамның қоғамдағы беделін, абыройын сақтауға бағытталған, әсіресе отбасылық және туысқандық байланыстарды бағалайтын шығыс мәдениетіне тән құбылыс.

Адам мемлекеттік тыйымдардан гөрі, жақындарының алдындағы беделінен айырылып қалудан қорқады. Дегенмен, «ұят» ұғымы алкогольді тұтынуды мүлдем тыйым салмаса да, адамның абыройына нұқсан келтіретін жағдайларда ғана оның теріс әсерін көрсетеді.

Индустрияландыру және алкоголь

Серкебаевтің айтуынша, Қазақстанда алкоголь мәдениетінің таралуы индустрияландырумен, Ресей империясы мен Кеңес Одағы кезіндегі кезеңмен байланысты. Зауыттық өндіріс арзан және көп мөлшерде алкогольдің қолжетімді болуына ықпал етті. Адамдардың жұмыс кестесіне байлануы, физикалық және моральдық жүктемелер алкогольді босаңсудың оңай жолына айналдырды.

Жастар неге аз ішеді?

Мәдениеттанушының айтуынша, жастар арасында алкогольге деген қызығушылықтың азаюы өмір салтының өзгеруімен байланысты. Оларға алкогольді тұтыну процесі архаикалық және қазіргі заманғы бос уақытты өткізу моделіне сәйкес келмейтін күрделі ритуал болып көрінеді. Сонымен қатар, жастардың әлемді көруі, ақпаратқа қолжетімділігі олардың «мәдени допингке» деген қажеттілігін азайтады.

Серкебаев жастарды алкогольден аулақ ұстау үшін моральдық насихат пен тыйымдардың тиімсіз екенін айтады. Оның орнына спорт, туризм, білім сияқты тартымды баламаларды дамытуды ұсынады.

«Адал ауылдар» бастамалары

«Адал ауылдар» сияқты жергілікті бастамалардың тиімділігі тек тыйымдарға емес, сондай-ақ әлеуметтік баламалардың болуына байланысты. Адамдар өздерінің трезвый таңдау жасағаны үшін нақты пайда көретін жағдайда ғана бұл шаралар жұмыс істейді. Мемлекет немесе дәстүр талап еткені үшін емес, трезвость адамға өмірдегі нақты мүмкіндіктерге жол ашатынына көзі жеткенде ғана бұл тиімді болады.