InfoHub Logo

Қазақстанда әкесіз өсетін балалардың саны ресми статистикада нақты көрсетілмегенімен, бұл мәселе қоғамда алаңдаушылық тудыруда. Әкесі құжатта бар, бірақ өмірінде жоқ балалар «тірі жетім» деп аталады. Бұл жағдайдың себептері мен салдары қандай?

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әкесіз өсетін балалардың жай-күйі

Қазақстанда әке рөлінің маңыздылығы жиі айтылғанымен, мемлекет әкесінің нақты қатысуынсыз өсетін балалардың санын есепке алмайды. Ресми деректерде некесіз туған балалар, әкесінің аты-жөні көрсетілмеген акт жазбалары, жетім балалар, сот талақтары мен алимент сияқты жекелеген көрсеткіштер ғана тіркеледі. Мысалы, 2025 жылы некеде тіркелмеген әйелдерден 37 035 бала туған, ал әкесінің аты-жөні көрсетілмеген акт жазбалары 16 906 болды. Алайда, некесіз туған бала әкесіз өспеуі де мүмкін, ата-анасы бірге тұрып, бала тәрбиелеуі ықтимал.

Сарапшылардың айтуынша, ең өзекті мәселе – әкесі құжатта бар, бірақ баланың өміріне мүлдем араласпайтын жағдай. Мұндай балаларды мәдениеттанушы Абылайхан Қалназаров «тірі жетім» деп атайды. Бұл ретте қоғам әлі де баланы көбінесе ананың жауапкершілігі ретінде қарастырады, сондықтан ажырасқан немесе некесіз бала тапқан әйелдерді әкелерге қарағанда қатал сынауға бейім.

Құжаттағы әке – өмірдегі әке емес

Адвокат Азиза Мұқашеваның айтуынша, некесіз туған баланың әкесін анықтау сот арқылы жүзеге асады. ДНК сараптамасы, хат-хабарлар, суреттер мен куәгерлердің сөздері арқылы әкелікті анықтау оңайға соғады. Алайда, бұл процесс көбінесе екінші тараптың кедергі келтіруімен қиындайды. Әкесі анықталған бала алимент, мұрагерлік және басқа да құқықтарға ие болады. Бірақ құжаттағы жазудың өзі ата-ананың нақты қатысуына кепілдік бермейді.

Көбінесе әкесі құжатта көрсетілгенімен, баланың өмірінде мүлдем болмайтын жағдайлар кездеседі. Мәдениеттанушы Абылайхан Қалназаров мұны «тірі жетім» деп атайды. Оның пікірінше, бұл – ерекше опасыздық түрі, себебі бала әкесінің бар екенін көріп тұрса да, ол өзін елемейтінін сезеді. Қалназаров әкелікті тек туу туралы куәліктегі жазумен шектемей, оның рөлі, жауапкершілігі, қамқорлығы және күнделікті қатысуымен байланыстыруды ұсынады.

«Безотцовщина» сөзінен бас тарту керек

Әлеуметтанушы Әсем Құсманованың айтуынша, қоғамда баланың жауапкершілігі көбінесе анаға жүктеледі. Бұл – тарихи патриархалдық модельдің қалдығы. Қазіргі қоғамда әйелдердің экономикалық тәуелсіздігі артқанымен, әкелерден тек материалдық қамтамасыз ету ғана емес, эмоционалды қатысу да талап етіледі. Алайда, бұл өзгерістер біркелкі жүрмейді.

Әлеуметтанушылар «безотцовщина» (әкесіздік) деген сөзді қолданудан бас тартуды ұсынады. Оның орнына «монородительдік отбасы» деген термин қолдану қажет. Бұл термин бала мен отбасын қорламайды. Бұл – бір ата-ана тәрбиелейтін отбасы құрылымының бір түрі. Қазақстанда бұл көбінесе ана болады, бірақ кейде әке де болуы мүмкін.

Алимент мәселесі

Әкелікті талқылау жиі алимент мәселесіне тіреледі. Адвокат Азиза Мұқашеваның айтуынша, сот алимент төлеуді міндеттесе де, адам табысын жасырса, ресми емес жұмыс істесе немесе мүлкін туыстарына аударса, оны өндіріп алу қиынға соғады. Алимент – бұл бұрынғы әйеліне берілетін ақша емес, баланың тамағына, еміне, киіміне және біліміне арналған қаражат. Екі ата-ана да балаларын асырауға міндетті.

Әлеуметтік қолдау және статистика

Әлеуметтанушы Әсем Құсманованың айтуынша, монородительдік отбасылардың басты қиындықтары – материалдық-экономикалық жағдайлар. Бірақ мемлекеттік статистикада мұндай отбасылардың нақты саны көрсетілмейді. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі әртүрлі әлеуметтік тәуекелдерге байланысты отбасыларға қолдау көрсетеді, бірақ «монородительдік» деген санат бойынша бөлек статистика жүргізбейді. Бұл дегеніміз, бір ата-анамен өмір сүретін отбасылар, егер олар көпбалалы немесе мүгедек бала тәрбиелемесе, тек осы белгісі бойынша мемлекеттен көмек ала алмайды.

Қорытындылай келе, ешбір ведомство Қазақстанда әкесінің нақты қатысуынсыз қанша бала өсетіні туралы сұраққа жауап бермейді. Бұл – құжатта әкесі бар, бірақ өмірінде жоқ бала, ажырасқаннан кейін өмірінен кеткен әкесі бар бала, алименті төленбейтін бала, ата-ана құқығынан айырылған әкесі бар бала, тек туу туралы куәлікте ғана бар әкесі бар бала.

«Толық емес отбасы» – үкім емес

Психологтардың айтуынша, әкенің жоқтығы бала үшін міндетті түрде психологиялық травма бола бермейді. Ең бастысы – ересектердің жағдайды қалай реттейтіні. Бала үшін қауіпсіздік, тұрақтылық, эмоционалды қолдау маңызды. Егер жанында эмоционалды қолжетімді және қолдайтын ересектер болса, толық емес отбасында да бала жақсы дами алады. Ата-ананың сирек пайда болып, қайта жоғалып кетуі баланың бойында үрей, қорқыныш, сенімсіздік тудыруы мүмкін. Балаға сыйлықтың құны емес, ересектердің уәдесін орындауы, оның өміріне шынайы қызығушылық танытуы маңызды. Бұл оның қауіпсіздік сезімін және өзінің құндылығын қалыптастырады.

Қоғамда әке – отбасының тірегі деген ұғым бар. Алайда, бұл ұғымның шындыққа сай келмейтін жағдайлар көп. Мәселе баланың «мінсіз емес» отбасында өмір сүруінде емес, ересектердің баланың өмірінен кенеттен жоғалып кетуінде. Ал жүйе мұны тек сот, қарыз немесе дағдарыс туындағанда ғана көреді. Отбасылық драма әлеуметтік мәселеге айналғанда, оны көріп, атап, шешімін табу қажет.