InfoHub Logo

Қазақстандықтардың шетелге жаппай ағылуы – тек табыс табудың жеке жолы емес, елдегі әлеуметтік-экономикалық жағдайдың кең индикаторы ретінде қарастырыла бастады. Соңғы жылдары көші-қон үдерісі тұрақтала түскендей көрінгенімен, ол күрделеніп, сапалық өзгерістерге ұшырап отыр. Ресми деректер бойынша, 2025 жылдың екінші тоқсанында Қазақстанда көші-қонның оң сальдосы +7 700 адамды құраған: елге 11,3 мың адам келіп, 3,5 мың адам кеткен. Алайда, бұл статистиканың астарында маңызды бір тенденция бар: елге көбіне ТМД елдерінен келушілер басым болса, еңбекке қабілетті, жас және білімді қазақстандықтар керісінше дамыған еңбек нарықтарына қарай бет алып жатыр.

Бұл туралы Infohub.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

2025 жылдың тоғыз айлық қорытындысы бойынша шетелде ресми және бейресми түрде жұмыс істеп жүрген қазақстандықтар саны 156 мыңға жеткені айтылды. Бұл – бір шағын қаланың халқымен тең көрсеткіш. Географиялық бөлініске қарасақ, негізгі бағыт Ресей Федерациясы болып отыр, онда шамамен 128 мың қазақстандық еңбек етеді. Одан кейін Оңтүстік Корея, Польша және Британия корольдігіне ағылушылар көп. Бұл тек көші-қон емес, жұмыс күшінің жаһандық еңбек нарығына бейімделу процесі екенін көрсетеді.

Шотландияда құлпынай терген қазақ

Бұл процестің түпкі себебі қандай деген сұрақ қоғамда жиі қойылады. Бұл тек «шетел көріп келу» ме, әлде ел ішіндегі әлеуметтік лифтілердің баяу жұмыс істеуінің салдары ма? Жастардың бір бөлігі үшін бұл тәжірибе жинау, кәсіби дамуға жол ашу болса, екінші бөлігі үшін бұл – экономикалық қысымнан шығудың амалы. Миграция бір себеппен түсіндірілетін құбылыс емес, ол бірнеше әлеуметтік фактордың қиылысынан тұрады.

Бұл сандардың артында жеке тағдырлар тұр. Мысалы, шардаралық Тұңғышбек Шотландияда құлпынай теріп, 6 айда шамамен 10 миллион теңге табыс тапқан. Бұған дейін Алматыда медициналық қоймада жұмыс істепті. Жұмысты ол делдалсыз, жұмыс берушілердің ресми сайттары арқылы тапқан. Бірнеше кезеңнен тұратын сұхбаттан өтіп, физикалық қабілеті тексерілген. Құжат рәсімдеуге шамамен 4 ай кеткенін айтады.

Шотландияда аптасына 6 күн, күніне 8-12 сағат жұмыс істеп, аптасына 300-450 мың теңге аралығында табыс тапты. Оның айтуынша, бұл жұмыс қиын болғанымен, қысқа уақытта қарызын жауып, капитал жинауға мүмкіндік берді.

«Балаларымды тек телефоннан көрем»

Алайда миграцияның екінші жағы да бар. Гүлайым есімді отандасымыз Англиядағы жылыжай шаруашылығында үшінші жыл еңбек етіп жүр. Оның балалары Қазақстанда өсіп жатыр. Ол үшін миграция тек табыс емес, сонымен бірге ауыр эмоционалдық жүк.

«Біз ақша тауып жүрміз, үй салдық. Бірақ мен Англияға 6 айға келгенде балаларымның өскенін тек телефон экранынан көремін. Бұл – біздің төлеп жатқан ең үлкен құнымыз», - дейді ол.

Бұл еңбек миграциясының экономикалық қана емес, отбасы институтына әсер ететін әлеуметтік мәселе екенін айқын көрсетеді.

Мигранттардың әлеуметтік портреті

Қазақстандағы еңбек миграциясын ұйымдастыратын агенттіктер саны бүгін шамамен 400-ге жетеді. Бұл сала ұзақ уақыт бойы бақылаусыз нарық ретінде қалыптасқан. Соңғы жылдары ғана мемлекет тарапынан реттеу күшейіп, лицензиялау мен бақылау тетіктері енгізіле бастады.

«А2» агенттігінің негізін қалаушысы Әйгерім Иззатулланың айтуы бойынша, қазіргі таңда үлкен сұранысқа ие бағыттар – Польша мен Словакия. Бұл елдерге қарапайым жұмысшылар үшін жұмыс визасына салыстырмалы түрде қол жеткізу жеңіл. Қазақстандықтар көбіне өндіріс, қойма, орау, таңбалау сияқты салаларда жұмыс істейді. Сонымен қатар құрылысшы, электрик, дәнекерлеуші және жүк тасымалдау салаларында да сұраныс жоғары.

Соңғы жылдары мигранттардың әлеуметтік портреті де өзгерген. Бұрын бұл көбіне орта жастағы жұмысшылар болса, қазір жастардың үлесі айтарлықтай артқан. Олардың бірі шетелге тұрақтап қалу үшін, бірі тәжірибе жинап, ақша табу және әлем көру үшін барады. Тілдік тұрғыдан алғанда, қарапайым жұмыс орындарында негізгі коммуникация көбіне орыс тілі арқылы жүзеге асады, ал жұмыс процесін жеңілдету үшін кураторлар жүйесі қолданылады. Бұл миграцияның белгілі бір деңгейде институционалдана бастағанын көрсетеді.

Дегенмен қатерлер де сақталып отыр. Туристік визамен барып, заңсыз жұмысқа орналасу тәжірибесі әлі де кездеседі. Мұндай жағдайда адамдар тұрақты табыс пен әлеуметтік қорғаудан айырылады, кейде елге нәтижесіз қайтып оралуға немесе депортацияға ұшырауға мәжбүр болады. Ал жұмыс визасының артықшылығы – ресми келісімшарт, тұрғын үймен қамтамасыз ету және заңды еңбек шарттары. Заңды жол мигранттың қауіпсіздігін айтарлықтай арттырады, бірақ оған уақыт пен шыдамдылық қажет.

Бұл процестің тағы бір маңызды қыры – еңбек нарығының жаһандануы. Соңғы жылдары үкімет тарапынан Катар, Оңтүстік Корея, Жапония, Италия және Еуропаның бірнеше елдерімен келіссөздер жүргізіліп жатыр. Сонымен қатар migration.enbek.kz платформасы арқылы бос жұмыс орындарын цифрлық форматта ұсыну бастамасы іске қосылған. Бұл қадамдар еңбек миграциясын көлеңкелі аймақтан шығарып, ашық және реттелетін жүйеге айналдыруға бағытталған.

Соған қарамастан, Оңтүстік Корея сияқты кей елдерде заңсыз миграция мәселесі әлі де толық шешілмеген. Кейбір азаматтар туристік визамен барып, заңсыз жұмыс істеуді таңдайды, бірақ мұндай жол көбіне тұрақсыз өмірге алып келеді. Агенттік тәжірибесіне сүйенсек, заңсыз жүрген адамдардың бір бөлігі тұрақты жұмыс таба алмай, қиын жағдайға түседі немесе елге қайта оралады.

«Brain drain»

Шетелде еңбек етіп жүрген 156 мың қазақстандық жеке табыс табушылар ғана емес, сонымен бірге ел экономикасына ақша аударып отырған ремитенттер. Бірақ бұл жерде екінші маңызды аспект бар: олардың арасында білікті кадрлардың елден кетуі де байқалады. Бұл құбылыс «brain drain» деп аталады және ұзақ мерзімде елдің кадрлық әлеуетіне әсер етуі мүмкін. Бұл процесті тек жоғалту ретінде қарастыру да біржақты болар еді, себебі шетелдегі диаспора ел үшін әлеуметтік капиталға айнала алады. Егер олар елмен байланысын үзбей, тәжірибе мен инвестиция әкелсе, бұл керісінше дамудың қосымша ресурсы бола алады.

Қазіргі еңбек миграциясы – Қазақстан үшін тек экономикалық емес, терең әлеуметтік трансформацияның көрінісі. Бір жағынан ол азаматтарға жаңа мүмкіндіктер ашса, екінші жағынан ішкі жүйелік мәселелерді көрсетеді. Миграцияның түпкі себебі тек жалақыда емес, мүмкіндіктердің теңсіздігінде жатыр. Сондықтан бұл құбылысты тоқтату емес, оны дұрыс басқару маңызды. Мемлекеттің міндеті – шетелдегі азаматтардың құқықтарын қорғаумен қатар, ел ішінде олардың қайта оралуына және мамандардың жылыстауын (brain drain) болдырмау үшін жағдай жасау. Сонда ғана миграция «кету» емес, «айналым» сипатына ие болып, қоғам үшін қауіп емес, ресурсқа айнала алады.